ปลาทองโทซาคิน เป็นปลาทองสายพันธุ์ดั้งเดิมสายพันธุ์หนึ่ง เรียกกันในหมู่นักเลี้ยงปลาทองว่า “ราชินีแห่งปลาทอง” ด้วยความสวยงามของช่วงลำตัวซึ่งมีรูปทรงคล้ายหยดน้ำ และแผ่นหางที่กางอย่างสวยงาม แต่แฝงไว้ซึ่งความอ่อนโยน เมื่อปลาโตขึ้นเรื่อย ๆ ด้านข้างของหางทั้งสองข้าง จะม้วนลงอย่างสวยงาม และย่นเข้าเรื่อย ๆ มีพัฒนาการเต็มที่เมื่อมีอายุ 3-4 ปี

ปลาทองโทซาคิน เริ่มมีการเลี้ยงครั้งแรกในสมัยเอโดะ (ประมาณ 400 ปีก่อน) แหล่งกำเนิดเดิมนั้นอยู่ที่เกาะโคจิ ประเทศญี่ปุ่น โดยได้มีการค้นพบร่องรอยประวัติศาสตร์การเลี้ยงปลาทองชนิดนี้ แม้ว่าจะได้รับผลกระทบจากสงครามโลกครั้งที่ 2 และแผ่นดินไหวนันไค ซึ่งเป็นผลทำให้ปลาทองชนิดนี้เกือบจะสูญพันธุ์ แต่ก็ยังพอมีหลงเหลือสายพันธุ์ สืบทอดกันมาจนถึงปัจจุบัน

ในประเทศไทย ปลาทองชนิดนี้ได้มีผู้นำเข้าจากประเทศญี่ปุ่นตั้งแต่ช่วงต้นปี 2542 เป็นต้นมา และประสบผลสำเร็จสามารถเพาะเลี้ยงปลาทองชนิดนี้ได้ แต่มีจำนวนไม่มากนัก ด้วยความสวยงามของมัน จึงทำให้เริ่มเป็นที่ใฝ่หาของนักเลี้ยงปลาในเมืองไทย ผู้ที่จะเริ่มเลี้ยงปลาทองโทซาคิน ควรเป็นผู้ที่รักมันอย่างแท้จริง

1. การเตรียมการก่อนจะเริ่มเลี้ยงปลาโทซาคิน

ภาชนะที่ใช้เลี้ยงปลาชนิดนี้ให้สวยงาม ในช่วงปลายังมีขนาดเล็ก ควรเป็นอ่างที่มีลักษณะทรงกลมคล้ายชาม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 70-90 เซนติเมตร ซึ่งจะช่วยให้รูปทรงหางของปลามีการพัฒนาได้อย่างสวยงาม ความสูงของน้ำประมาณ 15-20 เซนติเมตร แล้วแต่ขนาดของปลา การเลือกซื้ออ่างหากเป็นอ่างที่ทำจากปูน ให้ใช้มือลูบรอบ ๆ อ่างด้านใน อ่างที่ดีภายในต้องลื่นเรียบ ไม่คม และก่อนใช้จำเป็นต้องแช่น้ำไว้ก่อน จนมั่นใจว่าไม่มีความเค็มของเนื้อปูนหลงเหลืออยู่ หรืออาจจะเลือกบ่อกลมที่ทำจากพลาสติกซึ่งคนทั่วไปนิยมใช้เลี้ยงต้นบัวก็ได้

หากปลาที่เลี้ยงมีขนาดใหญ่ขึ้น และรูปหางเริ่มม้วนอย่างสวยงาม ส่วนลำตัวเริ่มอ้วนกลมจนเริ่มเห็นส่วนหัวเพรียวแหลมขึ้นแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องเลี้ยงในอ่างกลมอีกต่อไป สามารถปรับเปลี่ยนมาเลี้ยงในบ่อทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาด 1.0 คูณ 0.8 เมตรขึ้นไปได้ จะทำให้ปลามีพัฒนาการอย่างต่อเนื่อง โดยจำนวนปลาต่อบ่อขนาดนี้ควรอยู่ที่ 6-8 ตัว ต่อ 1 บ่อ และลดจำนวนลงเหลือบ่อละ 4 ตัวเมื่อปลามีขนาดโตขึ้นอีก

2. การเลือกซื้อปลาทองโทซาคิน

การเลือกซื้อปลา ควรเลือกปลาที่มีลักษณะส่วนหัวเรียวแหลม ส่วนของหางแผ่กว้าง ใบหางใหญ่ หางของปลาโทซาคินเป็นชนิดหางสาม คือไม่มีรอยแยกที่ปลายหาง หากเป็นปลาที่มีรอยแยกยาวที่ปลายหาง ซึ่งภาษานักเลี้ยงปลาเรียกกันว่า หางสี่ จัดว่าเป็นปลาที่ไม่ได้มาตรฐาน หากเป็นรอยแยกสั้น ๆ หรือเว้าเพียงเล็กน้อย ไม่ถือว่าเป็นตำหนิแต่อย่างใด จุดสำคัญอีกจุดหนึ่งคือ ปลาที่มีคุณภาพดีจะต้องมีเส้นกลางหางที่ตรง และยาวตั้งแต่โคนหางจรดถึงปลายหาง
ลำตัวของปลาที่อ้วนกลม ซึ่งเป็นผลทำให้ส่วนของปากดูเรียวแหลมขึ้นนั้น ไม่สามารถคัดเลือกได้เมื่อปลายังมีขนาดเล็กอยู่ หากเป็นปลาที่มีสายพันธุ์ที่ดี และมีวิธีการเลี้ยงที่ถูกต้อง เมื่อปลาเจริญเติบโตขึ้นก็จะมีการพัฒนาเป็นไปตามสายพันธุ์ แต่ทั้งนี้ต้องเริ่มตั้งแต่ผู้เพาะพันธุ์ จะต้องมีวิธีการเลี้ยงที่ถูกต้อง เพราะปลาชนิดนี้จะเติบโตและสวยขึ้นได้ นอกเหนือจากสายพันธุ์ต้องดีแล้ว อีกส่วนที่สำคัญอยู่ที่การวางรากฐานตั้งแต่ช่วงอนุบาลลูกปลาเมื่อออกจากไข่ และการเลี้ยงลูกปลาอย่างถูกวิธี
การเลี้ยงลูกปลาอย่างถูกวิธีนั้น ก็คือ การไม่เร่งให้ลูกปลามีอัตราการเจริญเติบโตที่เร็วเกินไป เพราะจะทำให้ลำตัวยาวขึ้นอย่างรวดเร็ว และส่วนของใบหางดูเล็กเมื่อเทียบกับลำตัว ซึ่งดูแล้วไม่สมสัดส่วน ซึ่งหากเป็นเช่นนี้แล้วก็ไม่สามารถแก้ไขให้ปลากลับมามีทรวดทรงที่ดีได้

3. วิธีการเลี้ยงปลาทองโทซาคิน

หลังจากเลือกซื้อปลาที่ถูกใจได้ และเดินทางกลับบ้านแล้ว ต้องนำถุงปลามาวางไว้ในอ่างเพื่อให้ปลามีการปรับตัวเข้ากับอุณหภูมิน้ำในบ่อ ประมาณ 30 นาที จากนั้นเปิดถุงออก ตักน้ำในบ่อใส่ลงไปในถุงทีละน้อยเพื่อให้ปลาปรับตัวเข้ากับสภาพน้ำใหม่ในบ่อ หลังจากนี้ปล่อยไว้อีกประมาณ 15-20 นาที แล้วจึงค่อย ๆ ปล่อยปลาลงสู่บ่อ ในช่วงแรกต้องงดอาหารเด็ดขาด 1-2 วัน และไม่ต้องเปลี่ยนถ่ายน้ำในช่วง 3 วันแรก หลังจากนั้นจึงเริ่มให้อาหารทีละน้อย และสังเกตอาการของปลาหลังจากกินอาหาร หากไม่มีอาการผิดปกติก็เริ่มเลี้ยงตามปกติได้
หากปลาตายภายใน 2 อาทิตย์ ส่วนใหญ่พบว่าปลาป่วยเป็นโรคแผลที่เหงือก ซึ่งเกิดขึ้นเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมอย่างกระทันหัน และปลาไม่สามารถปรับตัวได้ ซึ่งสามารถป้องกันได้โดยการเตรียมน้ำก่อนการเลี้ยงไว้เนิ่น ๆ การปล่อยปลาจากถุงอย่างระมัดระวัง หากไม่มั่นใจในน้ำที่จะใช้เลี้ยง ก็ควรขอน้ำที่ทางร้านขายปลาใช้เลี้ยงปลามาด้วยอีกส่วนหนึ่ง เพื่อให้ปลาสามารถปรับตัวได้ง่ายขึ้น รวมถึงการเปลี่ยนถ่ายน้ำที่ควรเริ่มต้นจากการเปลี่ยนถ่ายครั้งละน้อย ๆ เช่น เปลี่ยนถ่ายครั้งแรกโดยการดูดน้ำเก่าออก 10 % แล้วค่อย ๆ เติมน้ำใหม่ลงไปอย่างช้า ๆ ให้เท่ากับปริมาณที่ดูดออก ระยะการเปลี่ยนถ่าย 3-4 วัน ต่อ 1 ครั้ง จากนั้นจึงค่อย ๆ เพิ่มปริมาณขึ้นเรื่อย ๆ และลดระยะเวลาเหลือเปลี่ยนถ่าย 1-2 วันต่อครั้ง
การเลี้ยงปลาชนิดนี้ในประเทศญี่ปุ่น จะเปลี่ยนถ่ายน้ำครึ่งบ่อทุก 3 วัน แต่การเลี้ยงในสภาวะอากาศร้อนจัดอย่างบ้านเรา ควรฝึกให้ปลาเคยชินกับการเปลี่ยนถ่ายน้ำ ซึ่งช่วงอากาศร้อนจัดอาจจะต้องเปลี่ยนถ่ายน้ำทุกวัน แต่ละครั้งไม่ควรเกิน 50 %

ไม่ควรให้อาหารปลา และเปลี่ยนถ่ายน้ำในเวลาเดียวกัน เพราะจะทำให้ปลาอ่อนแอ อาหารที่เหมาะสมกับปลาชนิดนี้ หากเป็นอาหารเม็ดจะต้องมีเม็ดที่นุ่ม หรือควรนำอาหารแช่น้ำให้เม็ดนุ่มก่อนแล้วค่อยให้ปลากิน ปลาชนิดนี้ว่ายน้ำช้า ๆ และชอบอยู่นิ่ง ๆ ไม่ค่อยได้ใช้พลังงาน จึงไม่ควรให้อาหารที่มีโปรตีนสูงติดต่อกันเป็นระยะเวลานาน ซึ่งจะเป็นผลเสียมากกว่าผลดี ควรให้อาหารสดที่ล้างสะอาดปราศจากเชื้อโรคให้ปลากินบ้างเพื่อผลในด้านการขับถ่าย

4. การผสมพันธุ์

ปลาชนิดนี้จะผสมพันธุ์โดยการวางไข่ เหมือนกับปลาทองสายพันธุ์อื่น การให้อาหารปลามากเกินไปจะทำให้ปลาไข่ยาก สภาพอากาศที่ร้อนจัดมักจะเป็นปัญหากับการวางไข่ของปลาโทซาคิน ปลาที่เลี้ยงในที่อุณหภูมิสูงเป็นเวลานานโอกาสในการวางไข่จะน้อย ในบ้านเราปลาชนิดนี้จึงมักจะวางไข่ในช่วงปลายปี ซึ่งมีอากาศค่อนข้างเย็นเมื่อเทียบกับช่วงอื่น อากาศในช่วงปลายปีของเมืองไทยจะเหมาะมากในการเพาะพันธุ์ปลาโทซาคิน
บางท่านอาจจะสงสัยว่าจะเพาะพันธุ์อย่างไรเพื่อให้ได้ลูกปลาโทซาคินที่ดีจำนวนมาก ๆ จากประสบการณ์ที่ผ่านมา พบว่าการเพาะพันธุ์ปลาทองชนิดนี้ก็ไม่ต่างจากการเพาะพันธุ์ปลาทองรันชูมากนัก คือ พ่อแม่พันธุ์จะให้ลูกปลาที่ดีได้ จะต้องผ่านการเลี้ยงในที่อุณหภูมิหนาวเย็นมาช่วงเวลาหนึ่ง อากาศที่หนาวเย็นจะส่งผลให้ไข่ปลาที่อยู่ในรังไข่ของปลาแม่พันธุ์ และน้ำเชื้อของปลาพ่อพันธุ์มีความสมบูรณ์เต็มที่ ส่งผลให้โอกาสที่จะได้ลูกปลาที่ดีมีมากเช่นเดียวกัน อัตราลูกปลาที่สามารถคัดได้เมื่อเทียบเป็นเปอร์เซนต์แล้วมีมากกว่ารันชู เนื่องจากปลาชนิดนี้จะให้ลูกปลาที่ดีเมื่อวางไข่ในน้ำที่มีอุณหภูมิประมาณ 22-25 องศาเซลเซียส ซึ่งเป็นอุณหภูมิของบ้านเราในช่วงปลายปี การเพาะพันธุ์ในบ้านเราจึงมีโอกาสได้ลูกปลาที่ดีได้
การนำปลาที่มีสายเลือดใกล้ชิดกัน หรือคอกเดียวกันมาผสมพันธุ์กันเอง จะทำให้ได้ลูกปลาที่มีคุณภาพต่ำ หรือมีความผิดปกติด้านพันธุกรรม สังเกตจากลูกปลาที่ได้ ไม่มีครีบทวาร, ไม่มีครีบกระโดงหลัง หรือครีบกระโดงหลังไม่เต็ม, รูปทรงผิดปกติ, ไม่มีเส้นแกนกางหาง และ มีสุขภาพที่อ่อนแอ

5. โรคของปลา

จากที่ผมได้เลี้ยงปลาทองโทซาคินมาประมาณ 4 ปี พบว่าปลาทองสายพันธุ์นี้ค่อนข้างเลี้ยงง่าย แข็งแรง ไม่ค่อยป่วยเป็นโรค แต่เมื่อมีอาการป่วย การรักษาโดยการใช้ยามักไม่ค่อยได้ผล เนื่องจากส่วนเหงือกอ่อนบาง และไวต่อการเปลี่ยนแปลง จึงแพ้ยาได้ง่าย สาเหตุที่ปลาป่วยส่วนใหญ่เกิดจากการปรับเปลี่ยนสภาพน้ำอย่างรวดเร็ว ทำให้ปลาไม่สามารถปรับตัวได้ทัน มักจะเกิดกับปลาที่ผ่านการเดินทางเป็นเวลานาน เช่นปลาที่พึ่งจะนำเข้าจากต่างประเทศใหม่ ๆ ดังนั้นจึงควรเลือกซื้อปลาที่สามารถปรับตัวเข้ากับสภาพภูมิกาศในบ้านเราได้แล้ว ซึ่งหมายถึงเป็นปลาที่มีสุขภาพแข็งแรง กินอาหารได้ ซึ่งโดยทั่วไปหากเป็นปลานำเข้า ควรให้ผู้นำเข้าได้ปรับสภาพปลาให้อยู่รอดแล้วอย่างน้อย 14 วันและผ่านการเปลี่ยนถ่ายน้ำมาบ้าง เพราะจะเป็นการทดสอบความแข็งแรงและความสามารถในการปรับตัวของปลา ซี่งหากปลาผ่านช่วงนี้ไปได้ จะเลี้ยงได้ง่ายขึ้น